शेमुषी (द्वितीयो भाग) - Sanskrit | Class 10 (Sanskrit)

प्रस्तुतं पाठ्यपुस्तकं 'शेमुषी द्वितीयो भागः' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति, यत् राष्ट्रियशैक्षिकानुसन्धानप्रशिक्षणपरिषदा २०१७ तमे वर्षे पुनरीक्षितं संस्करणं प्रकाशितम्। इदं पुस्तकं छात्राणां विद्यालयीनजीवनं तेषां विद्यालयेतरजीवनेन सह संयोजयितुं महत्त्वपूर्णं साधनं वर्तते। अस्य मुख्योद्देश्यं सामाजिक-समस्यानां समाधानाय छात्राणां सर्वाङ्गीणविकासाय च सम्यक् सहायकं भवितुम् अस्ति, यत् पुस्तकिय-ज्ञानस्य परम्परायाः पृथक् स्थित्वा शिक्षायां विद्यालय-परिवार-समुदायमध्ये विद्यमानम् अन्तरालं दूरीकरोति। पाठ्यचर्याभारस्य न्यूनीकरणाय बालमनोविज्ञानदृष्ट्या च विषयज्ञानस्य पुनर्निर्धारणं कृतम् अस्ति, येन शिक्षणं नीरसतायाः स्थाने आनन्दानुभूत्यर्थं भवेत्। छात्राणां चिन्तनस्य, विस्मयस्य, लघुसमूहेषु वार्तायाः, कार्यानुभावादि-गतिविधीनां च प्राचुर्येण अवसरः प्रदत्तः अस्ति।

अस्मिन् पुस्तके दश पाठाः सङ्कलिताः सन्ति, येषु पञ्च पाठाः प्राचीनग्रन्थेभ्यः समुद्धृताः, अन्ये च पञ्च पाठाः आधुनिक-संस्कृत-रचनाभ्यः अथवा अनूदित-साहित्येभ्यः स्वीकृताः सन्ति। प्रत्येकं पाठः विशिष्टं विषयं प्रकाशयति यः छात्राणां जीवनदृष्टिं वर्धयति। उदाहरणार्थं, 'शुचिपर्यावरणम्' इति पाठः महानगरेषु प्रवर्धमानस्य प्रदूषणस्य विषये गम्भीरं चिन्तनं प्रस्तौति, येन कविः स्वच्छपर्यावरणस्य आवश्यकतां प्रति दिशानिर्देशं करोति। 'बुद्धिर्बलवती सदा' इति पाठः बुद्धेः महत्त्वं शारीरिक-बलस्य अपेक्षया अधिकं विशदं करोति, यत्र बुद्धिमत्याः नार्याः कौशलं वर्णितम् अस्ति। 'शिशुलालसम्' इति पाठः भगवतः रामस्य स्वपुत्रयोः लवकुशयोः प्रति वात्सल्यं मनोहररूपेण दर्शयति, यत् भक्तिसंमिश्रितं वात्सल्यभावं प्रबोधयति।

एतेषु पाठेषु 'जननी तुल्यवत्सला' इति पाठः मातुः सर्वेषु अपत्येषु समानं वात्सल्यं विशेषतः दुर्बलेषु अधिककृपां च दर्शयति। 'सौहार्दं प्रकृतेः शोभा' इति पाठः पशुपक्षिणां दृष्टान्तेन सामाजिक-समरसतायाः महत्त्वं प्रतिपादयति। 'विचित्रः साक्षी' इति पाठः न्यायाधीशस्य बुद्धिमत्तां प्रस्तौति यया प्रमाणं विनापि न्यायः सम्भवति। 'भूकम्पविभीषिका' इति पाठः प्राकृतिक-प्रकोपाणां यथा भूकम्पानां विभीषिकां, तेषां कारणानि, रक्षणोपायांश्च स्पष्टीकरोति। 'सुभाषितानि', 'सूक्तयः', 'अन्योक्तयः' च नीतिवचनानां, सार्वभौमिक-सत्यानां, तथा अप्रत्यक्षप्रशंसा-निन्दानां महत्त्वं प्रकाशयन्ति। एतेन पुस्तकं छात्राणां वैज्ञानिक-शैक्षिक-समाजिक-सरोकाराणां विषये विवेचनं करिष्यति, यत् तेषां जीवनयात्रायां साकारात्मकं प्रभावं स्वीकरोति, नैतिक-मानवीय-मूल्यानां च प्रबोधनं करोति।